PMDD και PME: Διάγνωση και θεραπεία των προεμμηνορρυσιακών διαταραχών

Η Προεμμηνορρυσιακή Δυσφορική Διαταραχή (PMDD) και η Προεμμηνορρυσιακή Έξαρση (Premenstrual Exacerbation, PME) μπορούν να μοιάζουν πολύ: άγχος, ευερεθιστότητα, καταθλιπτική διάθεση, αϋπνία, δυσκολία συγκέντρωσης ή αίσθηση απώλειας ελέγχου επιδεινώνονται πριν από την περίοδο. Κλινικά, όμως, δεν είναι το ίδιο.

Στην PMDD τα συμπτώματα εμφανίζονται κυρίως στην ωχρινική φάση και υποχωρούν λίγο μετά την έναρξη της εμμήνου ρύσεως, αφήνοντας ένα σαφές διάστημα με ελάχιστα ή καθόλου συμπτώματα. Στην PME υπάρχει ήδη μια άλλη διαταραχή — για παράδειγμα κατάθλιψη, αγχώδης διαταραχή, διπολική διαταραχή, ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή ή ADHD — της οποίας τα συμπτώματα είναι παρόντα και εκτός της προεμμηνορρυσιακής φάσης, αλλά γίνονται εντονότερα σε συγκεκριμένο σημείο του κύκλου. [1], [2]

Αυτή η διάκριση δεν είναι ακαδημαϊκή λεπτομέρεια. Καθορίζει τι ακριβώς πρέπει να θεραπευτεί, ποια παρέμβαση έχει τις περισσότερες πιθανότητες να βοηθήσει και πώς θα αξιολογηθεί αντικειμενικά το αποτέλεσμα.

Η βασική αρχή είναι απλή: η διάγνωση δεν στηρίζεται μόνο στη μνήμη της ασθενούς. Χρειάζεται καθημερινή καταγραφή των συμπτωμάτων για τουλάχιστον δύο διαδοχικούς κύκλους.

Τι είναι η PMDD;

Η PMDD είναι μια σοβαρή, κυκλική διαταραχή της διάθεσης που συνδέεται με αυξημένη ευαισθησία του εγκεφάλου στις φυσιολογικές μεταβολές των αναπαραγωγικών ορμονών. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι τα επίπεδα οιστρογόνων ή προγεστερόνης είναι παθολογικά. Το πρόβλημα φαίνεται να βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο το κεντρικό νευρικό σύστημα ανταποκρίνεται στις φυσιολογικές ορμονικές διακυμάνσεις και στους νευροδραστικούς μεταβολίτες της προγεστερόνης, όπως η αλλοπρεγνανολόνη. [3]

Για τη διάγνωση απαιτούνται τουλάχιστον πέντε συμπτώματα, από τα οποία τουλάχιστον ένα πρέπει να αφορά έντονη συναισθηματική αστάθεια, ευερεθιστότητα ή θυμό, καταθλιπτική διάθεση ή άγχος και ένταση. Μπορεί επίσης να υπάρχουν:

• μειωμένο ενδιαφέρον για δραστηριότητες
• δυσκολία συγκέντρωσης
• κόπωση ή έλλειψη ενέργειας
• αλλαγές στην όρεξη
• αϋπνία ή υπερυπνία
• αίσθηση ότι η κατάσταση είναι ανεξέλεγκτη
• μαστοδυνία, αίσθημα διόγκωσης, κεφαλαλγία, μυαλγίες ή άλλα σωματικά συμπτώματα

Τα συμπτώματα πρέπει να προκαλούν κλινικά σημαντική δυσφορία ή έκπτωση στη λειτουργικότητα: στην εργασία, στις σπουδές, στις σχέσεις ή στην καθημερινότητα. Η παρουσία ορισμένων ενοχλήσεων πριν από την περίοδο, χωρίς ουσιαστική λειτουργική επιβάρυνση, δεν αρκεί για διάγνωση PMDD.

Τι είναι η PME;

Η PME (Προεμμηνορρυσιακή Έξαρση) είναι η κυκλική έξαρση μιας ήδη υπάρχουσας ψυχιατρικής ή άλλης διαταραχής. Η ασθενής δεν είναι ασυμπτωματική στο υπόλοιπο του κύκλου. Υπάρχει ένα βασικό επίπεδο συμπτωμάτων, πάνω στο οποίο προστίθεται μια σαφής προεμμηνορρυσιακή έξαρση. [2], [4]

Από εδώ και πέρα, στο άρθρο θα αναφέρεται απλά ως PME.

Παραδείγματα μπορεί να είναι:

• μια μείζων καταθλιπτική διαταραχή που εμφανίζει έξαρση πριν από την περίοδο
• μια αγχώδης διαταραχή με περισσότερες κρίσεις πανικού ή σωματική ένταση
• διπολική διαταραχή με κυκλική μεταβολή των συμπτωμάτων
• ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή με αύξηση των ιδεοληψιών και των καταναγκασμών
• ADHD με εντονότερη διάσπαση προσοχής, συναισθηματική αστάθεια ή δυσκολία οργάνωσης
• PTSD, διατροφική διαταραχή ή οριακή διαταραχή προσωπικότητας με περιεμμηνορροϊκή επιβάρυνση

Η PME παραμένει λιγότερο μελετημένη από την PMDD. Αυτό έχει πρακτική σημασία: μια θεραπεία με ισχυρά δεδομένα για την PMDD δεν πρέπει να θεωρείται αυτομάτως εξίσου αποτελεσματική για κάθε μορφή PME. [2], [4]

PMDD, PME ή PMS; Η ουσιαστική διαφορά

Μια γυναίκα μπορεί επίσης να έχει ταυτόχρονα PMDD και PME: να παρουσιάζει δηλαδή ορισμένα συμπτώματα αποκλειστικά στην ωχρινική φάση, ενώ μια διαφορετική, ήδη υπάρχουσα διαταραχή εμφανίζει έξαρση προεμμηνορρυσιακά. [1]

Γιατί η αναδρομική περιγραφή δεν αρκεί

Όταν κάποιος αναφέρει «κάθε μήνα πριν από την περίοδο καταρρέω», η πληροφορία είναι κλινικά σημαντική αλλά δεν αρκεί για οριστική διάγνωση. Η μνήμη επηρεάζεται από τα εντονότερα επεισόδια, ενώ μια χρόνια καταθλιπτική ή αγχώδης συμπτωματολογία μπορεί λανθασμένα να εκληφθεί ως αμιγώς προεμμηνορρυσιακή.

Η προοπτική καταγραφή επιτρέπει να απαντηθούν τέσσερα κρίσιμα ερωτήματα:

1. Πότε ακριβώς αρχίζει η έξαρση;
2. Πόσο έντονη είναι σε σχέση με το υπόλοιπο του κύκλου;
3. Υπάρχει σαφής ύφεση μετά την έναρξη της περιόδου;
4. Επαναλαμβάνεται το ίδιο μοτίβο σε τουλάχιστον δύο κύκλους;

Το Daily Record of Severity of Problems (DRSP) είναι το συχνότερα χρησιμοποιούμενο δομημένο εργαλείο ημερήσιας καταγραφής. Για πιο τυποποιημένη ανάλυση μπορεί να χρησιμοποιηθεί το C-PASS, το οποίο μετατρέπει τις ημερήσιες βαθμολογίες σε συγκεκριμένους διαγνωστικούς δείκτες. [5]

Η καταγραφή καλό είναι να συνεχίζεται και μετά την έναρξη θεραπείας. Διαφορετικά, η εντύπωση βελτίωσης ή αποτυχίας μπορεί να επηρεαστεί από τη φυσική διακύμανση των κύκλων.

Πώς γίνεται η σωστή αξιολόγηση

Η αξιολόγηση δεν περιορίζεται στο αν τα συμπτώματα εμφανίζονται πριν από την περίοδο. Περιλαμβάνει:

• πλήρες ψυχιατρικό ιστορικό και χρονογραμμή των συμπτωμάτων
• ημερήσια καταγραφή για τουλάχιστον δύο κύκλους
• εκτίμηση λειτουργικότητας στην εργασία, στις σπουδές, στις σχέσεις και στην καθημερινή ζωή
• έλεγχο για κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, διπολική διαταραχή, OCD, ADHD, PTSD, διατροφικές διαταραχές και χρήση ουσιών
• ανασκόπηση φαρμάκων, ορμονικής αντισύλληψης και αλλαγών του κύκλου
• αποκλεισμό οργανικών αιτίων όταν η κλινική εικόνα το υποδεικνύει, όπως θυρεοειδοπάθεια, αναιμία, περιεμμηνόπαυση ή άλλη γυναικολογική και ενδοκρινολογική κατάσταση
• αξιολόγηση αυτοκτονικού ιδεασμού ή αυτοτραυματισμού όταν υπάρχουν σοβαρά συμπτώματα

Η διάκριση από τη διπολική διαταραχή απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή. Η ευερεθιστότητα, η αϋπνία και η συναισθηματική μεταβλητότητα δεν αποδεικνύουν ούτε PMDD ούτε διπολικότητα από μόνες τους. Χρειάζεται να εξεταστεί η χρονική πορεία, η παρουσία υπομανιακών ή μανιακών επεισοδίων και η σχέση των συμπτωμάτων με τον κύκλο.

Θεραπεία: Δεν υπάρχει ένα σχήμα για όλες

Η θεραπεία εξαρτάται από τη διάγνωση, τη βαρύτητα, τα κυρίαρχα συμπτώματα, την ανάγκη αντισύλληψης, το ιστορικό ανταπόκρισης, τις ανεπιθύμητες ενέργειες, τις συννοσηρότητες και τις αναπαραγωγικές επιλογές της ασθενούς. Οι βασικές θεραπευτικές στρατηγικές είναι δύο: παρέμβαση στην κεντρική σεροτονινεργική λειτουργία ή καταστολή της ωορρηξίας και της σχετιζόμενης ορμονικής διακύμανσης. [3]

SSRIs: Η πιο τεκμηριωμένη φαρμακολογική επιλογή για PMDD

Οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRIs) αποτελούν θεραπεία πρώτης γραμμής για την PMDD. Έχουν μελετηθεί μεταξύ άλλων η φλουοξετίνη, η σερτραλίνη, η παροξετίνη, η σιταλοπράμη και η εσιταλοπράμη. [1], [6]

Σε αντίθεση με τη θεραπεία της μείζονος κατάθλιψης, όπου η πλήρης ανταπόκριση συνήθως απαιτεί εβδομάδες, στην PMDD η επίδραση των SSRIs μπορεί να εμφανιστεί γρήγορα. Γι’ αυτό υπάρχουν τρεις πιθανοί τρόποι χορήγησης:

• συνεχής χορήγηση σε όλο τον κύκλο
• χορήγηση μόνο στην ωχρινική φάση
• έναρξη με την εμφάνιση των συμπτωμάτων σε επιλεγμένες περιπτώσεις

Η Cochrane ανασκόπηση του 2024, η οποία συμπεριέλαβε 34 τυχαιοποιημένες μελέτες, κατέληξε ότι τα SSRIs πιθανότατα μειώνουν τα συνολικά συμπτώματα PMS/PMDD. Η συνεχής χορήγηση φάνηκε κατά μέσο όρο αποτελεσματικότερη από τη χορήγηση μόνο στην ωχρινική φάση, αν και τα δύο σχήματα μπορούν να είναι κλινικά χρήσιμα. [6]

Συχνές ανεπιθύμητες ενέργειες είναι η ναυτία, η υπνηλία ή η κόπωση και η σεξουαλική δυσλειτουργία. Η επιλογή φαρμάκου και σχήματος πρέπει να λαμβάνει υπόψη αν υπάρχει συμπτωματολογία και εκτός της ωχρινικής φάσης. Σε PME κατάθλιψης ή αγχώδους διαταραχής, για παράδειγμα, η συνεχής θεραπεία της υποκείμενης διαταραχής είναι συνήθως πιο λογική από μια παρέμβαση μόνο λίγων ημερών.

Συνδυασμένα αντισυλληπτικά με δροσπιρενόνη

Τα συνδυασμένα αντισυλληπτικά που περιέχουν δροσπιρενόνη και χαμηλή δόση αιθινυλοιστραδιόλης, με βραχύτερο διάστημα χωρίς ορμόνες — συνήθως σχήμα 24/4 — έχουν τα καλύτερα δεδομένα μεταξύ των αντισυλληπτικών για PMDD. Μπορούν να αποτελέσουν κατάλληλη επιλογή όταν υπάρχει ταυτόχρονα ανάγκη αντισύλληψης. [1], [7]

Τα δεδομένα, όμως, δεν δείχνουν ότι όλα τα αντισυλληπτικά είναι ισοδύναμα. Η Cochrane ανασκόπηση του 2023 βρήκε πιθανή βελτίωση των συμπτωμάτων και της λειτουργικότητας με δροσπιρενόνη/αιθινυλοιστραδιόλη, αλλά και σημαντική ανταπόκριση στο placebo, περισσότερες ανεπιθύμητες ενέργειες και περιορισμένα δεδομένα πέρα από τρεις κύκλους. [7]

Πριν από τη χορήγηση χρειάζεται γυναικολογική εκτίμηση των αντενδείξεων και του ατομικού κινδύνου, μεταξύ άλλων για φλεβική θρόμβωση και οιστρογονοεξαρτώμενες παθήσεις. Επιπλέον, ορισμένες γυναίκες εμφανίζουν επιδείνωση της διάθεσης με προγεσταγόνα. Εάν μετά την έναρξη εμφανιστούν επίμονα ή νέα ψυχικά συμπτώματα, η θεραπεία πρέπει να επανεκτιμηθεί και όχι να συνεχιστεί μηχανικά.

Γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία και δεξιότητες ρύθμισης

Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT) μπορεί να μειώσει τη λειτουργική επιβάρυνση, να βελτιώσει την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων και να περιορίσει τη δευτερογενή επιβάρυνση στις σχέσεις και στην εργασία. Δεν «διορθώνει τις ορμόνες» ούτε σημαίνει ότι η διαταραχή είναι ψυχολογική κατασκευή. Αντιμετωπίζει τους μηχανισμούς μέσω των οποίων μια βιολογικά πυροδοτούμενη έξαρση μετατρέπεται σε μεγαλύτερη δυσλειτουργία. [1]

Σε σοβαρές περιπτώσεις με αυτοτραυματισμό, αυτοκτονικότητα ή έντονη συναισθηματική απορρύθμιση, δεξιότητες από τη Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία (DBT) μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμες ως μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου ασφάλειας και θεραπείας. Δεν υποκαθιστούν την κατάλληλη φαρμακολογική ή ορμονική αντιμετώπιση όταν αυτή ενδείκνυται.

GnRH ανάλογα: Για σοβαρή, ανθεκτική PMDD

Τα ανάλογα της εκλυτικής ορμόνης των γοναδοτροπινών (GnRH), όπως η λευπρορελίνη ή η γοσερελίνη, καταστέλλουν την ωορρηξία και δημιουργούν μια αναστρέψιμη κατάσταση φαρμακολογικής εμμηνόπαυσης. Μπορούν να είναι αποτελεσματικά σε σοβαρή PMDD, αλλά συνήθως προορίζονται για περιπτώσεις στις οποίες έχουν αποτύχει οι συνήθεις θεραπείες. [1], [3]

Η μακροχρόνια χρήση απαιτεί σταθερή ορμονική θεραπεία υποκατάστασης (add-back) για τον περιορισμό αγγειοκινητικών συμπτωμάτων και απώλειας οστικής μάζας. Κατά την αρχική φάση της ορμονικής προσθήκης μπορεί να υπάρξει παροδική επανεμφάνιση συμπτωμάτων. Η παρέμβαση απαιτεί στενή συνεργασία ψυχιάτρου και γυναικολόγου.

Τα δεδομένα για PME καταθλιπτικών διαταραχών είναι σαφώς ασθενέστερα και δεν επιτρέπουν την απλή μεταφορά των συμπερασμάτων της PMDD σε όλες τις ασθενείς με PME. [1], [2]

Χειρουργική αντιμετώπιση: Έσχατη και μη αναστρέψιμη επιλογή

Η αφαίρεση και των δύο ωοθηκών, συνήθως μαζί με υστερεκτομή ώστε να μπορεί να χορηγηθεί οιστρογονική υποκατάσταση χωρίς προγεσταγόνο, αποτελεί μη αναστρέψιμη επιλογή για εξαιρετικά σοβαρές και ανθεκτικές περιπτώσεις. Δεν είναι συνήθης θεραπεία της PMDD.

Πριν εξεταστεί χειρουργική λύση, πρέπει να έχει τεκμηριωθεί αυστηρά η κυκλικότητα, να έχουν αποτύχει επαρκείς δοκιμές συντηρητικής θεραπείας και, κατά κανόνα, να έχει προηγηθεί επιτυχής δοκιμή καταστολής των ωοθηκών με GnRH ανάλογο. Η απόφαση απαιτεί πλήρη ενημέρωση για τη μόνιμη απώλεια γονιμότητας, τους χειρουργικούς κινδύνους και την ανάγκη μακροχρόνιας ορμονικής υποκατάστασης. [1], [3]

Θεραπείες με πρώιμα ή περιορισμένα δεδομένα

Αναστολείς 5-άλφα αναγωγάσης

Η δουταστερίδη έχει δείξει βελτίωση σε μία μικρή μελέτη, πιθανώς επειδή μειώνει τον σχηματισμό αλλοπρεγνανολόνης. Δεν αποτελεί καθιερωμένη θεραπεία PMDD. Υπάρχουν σοβαροί περιορισμοί ως προς την κύηση, την ανάγκη ασφαλούς αντισύλληψης, τη μακρά ημιζωή και την απουσία επαρκών δεδομένων μακροχρόνιας ασφάλειας. Δεν συνιστάται η αυθαίρετη χρήση της και δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα για PME. [1]

Διαδερμική οιστραδιόλη με προστασία ενδομητρίου

Η καταστολή της ωορρηξίας με διαδερμική οιστραδιόλη έχει ενθαρρυντικά αλλά περιορισμένα δεδομένα. Εφόσον υπάρχει μήτρα, απαιτείται προστασία του ενδομητρίου με κατάλληλο προγεσταγόνο, το οποίο σε ευαίσθητες γυναίκες μπορεί να επαναφέρει συμπτώματα διάθεσης. Η εφαρμογή ανήκει σε εξειδικευμένη γυναικολογική διαχείριση. [1], [3]

Sepranolone

Η sepranolone, ανταγωνιστής των παράδοξων επιδράσεων νευροστεροειδών στον υποδοχέα GABA-A, έδωσε θετικό αποτέλεσμα σε μία δοκιμή αλλά δεν υπερείχε του placebo σε δεύτερη. Δεν είναι διαθέσιμη κλινική θεραπεία και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ενεργή επιλογή. [1]

Τι έχει περιορισμένη ένδειξη ή δεν συνιστάται ως βασική θεραπεία

Άσκηση, ύπνος και διατροφή

Η σταθερή άσκηση, ο επαρκής ύπνος και ο περιορισμός υπερβολικής καφεΐνης και αλκοόλ βελτιώνουν τη γενική σωματική και ψυχική υγεία. Μπορούν να λειτουργήσουν υποστηρικτικά, ιδιαίτερα σε ηπιότερα συμπτώματα, αλλά τα δεδομένα ειδικά για PMDD είναι χαμηλότερης ποιότητας και δεν δικαιολογούν να παρουσιάζονται ως επαρκής θεραπεία μιας σοβαρής διαταραχής. [1]

Βιταμίνες και συμπληρώματα

Υπάρχουν μικτά δεδομένα για ασβέστιο, μαγνήσιο, βιταμίνη D και βιταμίνη B6. Η φυσική προέλευση δεν ισοδυναμεί με αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα ή απουσία κινδύνου. Υψηλές δόσεις μπορούν να προκαλέσουν τοξικότητα ή αλληλεπιδράσεις, επομένως η χρήση πρέπει να αξιολογείται όπως κάθε άλλη θεραπεία. [1]

Βενζοδιαζεπίνες

Η αλπραζολάμη έχει δώσει μικτά αποτελέσματα και δεν αποτελεί θεραπεία πρώτης γραμμής. Η ανοχή, η σωματική εξάρτηση, η πιθανότητα κατάχρησης και ο κίνδυνος σοβαρού στερητικού συνδρόμου περιορίζουν σημαντικά τη χρήση της. Δεν ενδείκνυται ως καθημερινή ή μακροχρόνια λύση για PMDD.

Προγεστερόνη ή προγεσταγόνο μόνο

Η από του στόματος μικρονισμένη προγεστερόνη ή η χορήγηση μόνο προγεσταγόνου δεν έχει αποδειχθεί αποτελεσματική για τα συναισθηματικά συμπτώματα της PMDD και μπορεί να τα επιδεινώσει σε ευαίσθητες γυναίκες. Αντίστοιχα, ένα ενδομήτριο σπείραμα λεβονοργεστρέλης δεν καταστέλλει αξιόπιστα την ωορρηξία και δεν αποτελεί θεραπεία της PMDD. [1], [3]

Πώς αντιμετωπίζεται ειδικά η PME;

Στην PME το πρώτο θεραπευτικό ερώτημα δεν είναι «ποια θεραπεία PMDD να επιλέξουμε;», αλλά «είναι επαρκώς θεραπευμένη η βασική διαταραχή;».

Η πρακτική προσέγγιση περιλαμβάνει:

• επιβεβαίωση του κυκλικού μοτίβου με ημερήσια καταγραφή
• σαφή διάγνωση της υποκείμενης διαταραχής
• βελτιστοποίηση της βασικής θεραπείας σε όλη τη διάρκεια του κύκλου
• καταγραφή της ανταπόκρισης και των ανεπιθύμητων ενεργειών ανά φάση
• εξέταση στοχευμένης προεμμηνορρυσιακής προσαρμογής μόνο όταν υπάρχει κλινική λογική και επαρκής παρακολούθηση

Για ορισμένες ασθενείς με PME κατάθλιψης έχουν μελετηθεί αυξήσεις της αντικαταθλιπτικής δόσης στην προεμμηνορρυσιακή φάση, αλλά τα δεδομένα είναι περιορισμένα. Στη διπολική διαταραχή, η αυθαίρετη προσθήκη ή αύξηση αντικαταθλιπτικού μπορεί να είναι λανθασμένη ή επικίνδυνη. Η στρατηγική πρέπει να βασίζεται στην υποκείμενη διάγνωση και όχι μόνο στο ημερολόγιο της περιόδου. [2], [4]

Πότε χρειάζεται άμεση βοήθεια

Η PMDD συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονικού ιδεασμού και απόπειρας, αν και οι διαθέσιμες μελέτες έχουν μεθοδολογικούς περιορισμούς. [8], [9] Η εμφάνιση σκέψεων αυτοκτονίας, σχεδίου, αδυναμίας διατήρησης της ασφάλειας ή σοβαρής παρορμητικότητας δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως «σύμπτωμα που θα περάσει με την περίοδο».

Σε άμεσο κίνδυνο απαιτείται επείγουσα αξιολόγηση μέσω του 112 ή του πλησιέστερου Τμήματος Επειγόντων Περιστατικών. Η επαναλαμβανόμενη κυκλικότητα του κινδύνου επιβάλλει συγκεκριμένο σχέδιο ασφάλειας πριν από την επόμενη προβλέψιμη έξαρση.

Συχνές ερωτήσεις

Πώς καταλαβαίνω αν έχω PMDD ή PME;
Στην PMDD τα συμπτώματα περιορίζονται κυρίως στην ωχρινική φάση και υποχωρούν λίγο μετά την έναρξη της περιόδου. Στην PME η κατάθλιψη, το άγχος ή άλλη διαταραχή είναι παρούσα και στο υπόλοιπο του κύκλου, αλλά εμφανίζει έξαρση προεμμηνορρυσιακά. Η ασφαλής διάκριση απαιτεί ημερήσια καταγραφή για τουλάχιστον δύο κύκλους.

Υπάρχει εξέταση αίματος για την PMDD;
Όχι. Δεν υπάρχει συγκεκριμένη ορμονική ή άλλη εργαστηριακή εξέταση που επιβεβαιώνει την PMDD. Οι εξετάσεις χρησιμοποιούνται όταν χρειάζεται να αποκλειστούν άλλες αιτίες. Η διάγνωση είναι κλινική και χρονική, με προοπτική καταγραφή συμπτωμάτων.

Ποιο φάρμακο θεωρείται πρώτη επιλογή;
Τα SSRIs έχουν τα ισχυρότερα δεδομένα ως φαρμακολογική θεραπεία πρώτης γραμμής για PMDD. Η επιλογή συγκεκριμένου φαρμάκου, δόσης και συνεχούς ή διαλείπουσας χορήγησης εξαρτάται από το ιστορικό, τις συννοσηρότητες και την παρουσία συμπτωμάτων στο υπόλοιπο του κύκλου. [1], [6]

Χρειάζεται να παίρνω SSRI κάθε ημέρα;
Όχι πάντα. Στην καθαρή PMDD μπορεί να χρησιμοποιηθεί συνεχής χορήγηση ή χορήγηση μόνο στην ωχρινική φάση. Κατά μέσο όρο, η συνεχής χορήγηση φαίνεται αποτελεσματικότερη, αλλά η τελική επιλογή είναι εξατομικευμένη. [6] Όταν υπάρχει PME κατάθλιψης ή αγχώδους διαταραχής, η θεραπεία μόνο πριν από την περίοδο συνήθως δεν καλύπτει τη βασική διαταραχή.

Είναι όλα τα αντισυλληπτικά αποτελεσματικά για PMDD;
Όχι. Τα καλύτερα δεδομένα αφορούν συνδυασμό δροσπιρενόνης και χαμηλής δόσης αιθινυλοιστραδιόλης με σχήμα 24/4. Άλλα αντισυλληπτικά δεν έχουν την ίδια τεκμηρίωση, ενώ σε ορισμένες γυναίκες τα προγεσταγόνα μπορούν να επιδεινώσουν τη διάθεση. [7]

Μπορούν να συνυπάρχουν PMDD και άλλη ψυχιατρική διαταραχή;
Ναι. Μπορεί να συνυπάρχει κατάθλιψη, αγχώδης διαταραχή, ADHD ή άλλη κατάσταση. Μπορεί επίσης να υπάρχει ταυτόχρονα PMDD και PME: διαφορετικά συμπτώματα να ακολουθούν διαφορετικό μοτίβο μέσα στον ίδιο κύκλο.

Η PMDD είναι ορμονική διαταραχή ή ψυχιατρική διαταραχή;
Είναι μια σύνθετη νευροβιολογική διαταραχή με ψυχιατρικά και σωματικά συμπτώματα, η οποία πυροδοτείται από την ευαισθησία στις φυσιολογικές ορμονικές μεταβολές του κύκλου. Η αντιμετώπιση συχνά απαιτεί συνεργασία ψυχιάτρου και γυναικολόγου.

Μπορεί να θεραπευτεί οριστικά;
Τα συμπτώματα μπορούν να ελεγχθούν αποτελεσματικά σε πολλές ασθενείς, αλλά δεν υπάρχει μία θεραπεία που να λειτουργεί για όλες. Χρειάζεται διαδοχική, μετρήσιμη αξιολόγηση της ανταπόκρισης. Οι μη αναστρέψιμες λύσεις εξετάζονται μόνο σε εξαιρετικά σοβαρές και ανθεκτικές περιπτώσεις.

Κλινικό συμπέρασμα

Η PMDD δεν είναι απλώς «δύσκολες ημέρες πριν από την περίοδο» και η PME δεν είναι μια παραλλαγή της ίδιας διάγνωσης. Η πρώτη εμφανίζεται ως κυκλική διαταραχή με σαφή ύφεση εκτός της ωχρινικής φάσης. Η δεύτερη αποτελεί προεμμηνορρυσιακή έξαρση μιας διαταραχής που εξακολουθεί να υπάρχει στο υπόλοιπο του κύκλου.

Η σωστή σειρά είναι συγκεκριμένη: καθημερινή καταγραφή, ακριβής διάγνωση, αξιολόγηση συννοσηρότητας, επιλογή θεραπείας βάσει τεκμηρίωσης και συνέχιση της μέτρησης μετά την έναρξη της παρέμβασης. Χωρίς αυτή τη διαδικασία, υπάρχει κίνδυνος μια χρόνια ψυχιατρική διαταραχή να αποδοθεί λανθασμένα στις ορμόνες ή, αντίστροφα, μια σοβαρή κυκλική διαταραχή να αντιμετωπιστεί ως γενικό άγχος.

Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ψυχιατρική και γυναικολογική αξιολόγηση. Η έναρξη, αλλαγή ή διακοπή φαρμάκων και ορμονικών θεραπειών πρέπει να γίνεται μόνο με ιατρική καθοδήγηση.

Εάν παρατηρείς επαναλαμβανόμενη έξαρση της διάθεσης, του άγχους ή της λειτουργικότητάς σου σε συγκεκριμένη φάση του κύκλου, η δομημένη ψυχιατρική αξιολόγηση μπορεί να διακρίνει την PMDD από την PME και να οργανώσει ένα μετρήσιμο, εξατομικευμένο θεραπευτικό πλάνο.

Βιβλιογραφία

Ο Πασχάλης Γκίκας είναι Ψυχίατρος-Ψυχοθεραπευτής και Ιατρικός Διευθυντής του Smart CNS Center (Ξενοφώντος 15Α, Σύνταγμα, Αθήνα). Ασχολείται με τη διάγνωση και θεραπεία διαταραχών διάθεσης και άγχους, την ψυχιατρική παρακολούθηση και την εξατομικευμένη φαρμακοθεραπεία.