ΔΕΠΥ ενηλίκων στην Ελλάδα: γιατί συχνά μένει αδιάγνωστη;

Η ΔΕΠΥ ενηλίκων δεν είναι απλώς «δεν συγκεντρώνομαι». Είναι μια νευροαναπτυξιακή διαταραχή που ξεκινά στην παιδική ηλικία και μπορεί να συνεχίζεται στην ενήλικη ζωή, επηρεάζοντας την εργασία, τις σπουδές, τις σχέσεις, την οργάνωση, τη διαχείριση χρόνου και την αυτοεκτίμηση [1]. Το βασικό πρόβλημα είναι ότι σε πολλούς ενήλικες δεν αναγνωρίστηκε ποτέ ως ΔΕΠΥ. Αντί γι’ αυτό, περιγράφηκε ως άγχος, αναβλητικότητα, τεμπελιά, ασυνέπεια ή «χαρακτήρας».

Στην κλινική πράξη, αρκετοί ενήλικες ζητούν βοήθεια όχι επειδή λένε εξαρχής «έχω ΔΕΠΥ», αλλά επειδή δυσκολεύονται να ολοκληρώσουν εργασίες, χάνουν προθεσμίες, ξεχνούν ραντεβού, εξαντλούνται από την προσπάθεια να οργανωθούν ή αισθάνονται ότι λειτουργούν μόνιμα κάτω από τις δυνατότητές τους.

Γιατί η ΔΕΠΥ ενηλίκων περνά συχνά απαρατήρητη;

Η ΔΕΠΥ έχει συνδεθεί κοινωνικά με την εικόνα ενός υπερκινητικού παιδιού. Αυτό είναι περιοριστικό. Στους ενήλικες, η υπερκινητικότητα μπορεί να φαίνεται περισσότερο ως εσωτερική ανησυχία, αδυναμία χαλάρωσης, συνεχής ανάγκη για εναλλαγή δραστηριοτήτων ή δυσκολία παραμονής σε καθήκοντα που απαιτούν σταθερή νοητική προσπάθηση [2].

Πολλοί ενήλικες με ΔΕΠΥ έχουν αναπτύξει μηχανισμούς αντιστάθμισης. Μπορεί να χρησιμοποιούν υπερβολικές λίστες, καθυστερημένα deadlines, έντονη πίεση της τελευταίας στιγμής ή υπερπροσπάθεια για να ανταποκριθούν. Εξωτερικά μπορεί να φαίνονται λειτουργικοί. Εσωτερικά όμως συχνά υπάρχει χρόνια κόπωση, αίσθημα αποτυχίας και συνεχής αυτοκριτική.

Τα συμπτώματα δεν είναι πάντα «θορυβώδη»

Η ΔΕΠΥ ενηλίκων μπορεί να εμφανίζεται με διαφορετικούς τρόπους:

• Δυσκολία στη διατήρηση προσοχής σε βαρετές ή απαιτητικές εργασίες
• Αναβλητικότητα, ακόμη και σε σημαντικά θέματα
• Κακή διαχείριση χρόνου
• Συχνή απώλεια αντικειμένων ή ξεχασμένα ραντεβού
• Δυσκολία στην οργάνωση καθημερινότητας
• Παρορμητικές αποφάσεις
• Εσωτερική ανησυχία
• Συναισθηματική ευμεταβλητότητα
• Αίσθηση ότι «όλα γίνονται την τελευταία στιγμή»

Για να τεθεί διάγνωση, δεν αρκεί η ύπαρξη κάποιων συμπτωμάτων. Χρειάζεται να υπάρχει επίμονη εικόνα, έναρξη από την παιδική ηλικία, παρουσία σε περισσότερα από ένα πλαίσια και λειτουργική επιβάρυνση στην καθημερινότητα [3].

Γιατί συγχέεται με άγχος ή κατάθλιψη;

Η ΔΕΠΥ ενηλίκων μπορεί να μοιάζει με άγχος, επειδή ο άνθρωπος ζει συνεχώς με εκκρεμότητες, καθυστερήσεις, υπενθυμίσεις, λάθη και φόβο ότι θα εκτεθεί. Μπορεί επίσης να μοιάζει με κατάθλιψη, επειδή η χρόνια αποτυχία οργάνωσης οδηγεί σε χαμηλή αυτοεκτίμηση, κόπωση και αίσθημα ανεπάρκειας.

Το αντίστροφο επίσης ισχύει: το άγχος, η κατάθλιψη, η αϋπνία, η χρήση ουσιών, οι διαταραχές προσωπικότητας, οι μαθησιακές δυσκολίες ή άλλες νευροαναπτυξιακές καταστάσεις μπορούν να προκαλέσουν συμπτώματα που μοιάζουν με ΔΕΠΥ. Γι’ αυτό η αξιολόγηση δεν πρέπει να βασίζεται σε ένα online test ή σε μια σύντομη εντύπωση.

Η σωστή ερώτηση δεν είναι μόνο «έχω διάσπαση προσοχής;». Είναι: υπάρχει σταθερό μοτίβο από την παιδική ηλικία που επηρεάζει τη λειτουργικότητα σε πολλούς τομείς της ζωής;

Τι περιλαμβάνει μια σωστή κλινική αξιολόγηση;

Σύμφωνα με διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες, η διάγνωση της ΔΕΠΥ πρέπει να γίνεται από ειδικό με εκπαίδευση και εμπειρία στη διάγνωση της διαταραχής, με βάση πλήρη κλινική και ψυχοκοινωνική αξιολόγηση, αναπτυξιακό και ψυχιατρικό ιστορικό, αξιολόγηση της λειτουργικότητας και εξέταση πιθανών συνυπαρχουσών καταστάσεων [4].

Μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση συνήθως περιλαμβάνει:

1. Αναλυτικό ιστορικό ενηλίκου: Εξετάζεται πώς εμφανίζονται σήμερα τα συμπτώματα στην εργασία, στις σπουδές, στις σχέσεις, στην οικονομική διαχείριση, στην καθημερινή οργάνωση και στην αυτοεικόνα.
2. Αναδρομή στην παιδική ηλικία: Η ΔΕΠΥ δεν ξεκινά ξαφνικά στα 35 ή στα 45. Μπορεί να αναγνωρίζεται αργά, αλλά τα βασικά στοιχεία πρέπει να υπάρχουν αναδρομικά από την παιδική ηλικία.
3. Έλεγχος λειτουργικής επιβάρυνσης: Δεν αρκεί κάποιος να έχει διάσπαση ή αναβλητικότητα. Χρειάζεται να υπάρχει ουσιαστική επίδραση στη ζωή του.
4. Διαφορική διάγνωση: Ο ψυχίατρος εξετάζει αν η εικόνα εξηγείται καλύτερα από άγχος, κατάθλιψη, διπολική διαταραχή, διαταραχή ύπνου, χρήση ουσιών, τραύμα, σωματική πάθηση ή άλλη ψυχιατρική/νευροαναπτυξιακή κατάσταση.
5. Χρήση δομημένων εργαλείων: Εργαλεία όπως το DIVA-5 (Diagnostic Interview for ADHD in Adults) βοηθούν στη συστηματική διερεύνηση. Το DIVA-5 είναι ημιδομημένη κλινική συνέντευξη βασισμένη στα DSM-5 κριτήρια.

Το online test δεν είναι διάγνωση

Τα ερωτηματολόγια αυτοαναφοράς μπορούν να είναι χρήσιμα ως πρώτο φίλτρο. Δεν μπορούν όμως να θέσουν διάγνωση. Ένας άνθρωπος με άγχος μπορεί να σκοράρει ψηλά σε ερωτήσεις διάσπασης. Ένας άνθρωπος με χρόνια αϋπνία μπορεί να έχει σημαντική δυσκολία συγκέντρωσης.

Η διάγνωση χρειάζεται κλινική σύνθεση: συμπτώματα, χρονική πορεία, αναπτυξιακό ιστορικό, λειτουργικότητα, συννοσηρότητες και αποκλεισμό άλλων αιτιών.

Πότε έχει νόημα να ζητήσει κάποιος αξιολόγηση;

Αξίζει να γίνει αξιολόγηση όταν υπάρχουν σταθερές δυσκολίες όπως:

• Χρόνια αναβλητικότητα που προκαλεί επαγγελματικό ή προσωπικό κόστος
• Δυσκολία ολοκλήρωσης εργασιών παρά την επαρκή νοητική ικανότητα
• Συχνή απώλεια χρόνου, αντικειμένων ή προθεσμιών
• Αδυναμία οργάνωσης χωρίς εξωτερική πίεση
• Παρορμητικές αποφάσεις με επαναλαμβανόμενες συνέπειες
• Έντονη εσωτερική ανησυχία
• Ιστορικό δυσκολιών συγκέντρωσης ήδη από το σχολείο
• Επαναλαμβανόμενη αίσθηση ότι «προσπαθώ πολύ αλλά δεν αποδίδω ανάλογα»

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι να εξεταστεί η ΔΕΠΥ όταν κάποιος έχει λάβει θεραπεία για άγχος ή κατάθλιψη, αλλά παραμένουν έντονα προβλήματα οργάνωσης και προσοχής.

Τι γίνεται μετά τη διάγνωση;

Η διάγνωση δεν είναι ετικέτα. Είναι χάρτης θεραπευτικού σχεδιασμού. Αν επιβεβαιωθεί ΔΕΠΥ ενηλίκων, το επόμενο βήμα είναι ένα εξατομικευμένο πλάνο που μπορεί να περιλαμβάνει ψυχοεκπαίδευση, στρατηγικές οργάνωσης, ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις και, όταν ενδείκνυται, φαρμακευτική θεραπεία [6].

Συμπέρασμα

Η ΔΕΠΥ ενηλίκων συχνά μένει αδιάγνωστη επειδή κρύβεται πίσω από άγχος ή εξάντληση. Η σωστή αξιολόγηση από ειδικό ψυχίατρο μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο κατανοείτε τον εαυτό σας και οργανώνετε τη ζωή σας.

Πότε να κλείσετε αξιολόγηση

Αν οι δυσκολίες προσοχής και οργάνωσης επηρεάζουν την καθημερινότητά σας, μια εξειδικευμένη ψυχιατρική αξιολόγηση μπορεί να ξεκαθαρίσει την αιτία.

Σχετικές πηγές:

• Ο Ψυχίατρος Πασχάλης Γκίκας
• Αγχώδεις Διαταραχές
• Κατάθλιψη (MDD)
• Διαταραχές Ύπνου
• Φαρμακογονιδιωματική (PGx)
• Επικοινωνία & Ραντεβού

FAQ

Μπορεί να εμφανιστεί η ΔΕΠΥ πρώτη φορά στην ενήλικη ζωή; Τα βασικά στοιχεία της πρέπει να έχουν ξεκινήσει στην παιδική ηλικία, ακόμη κι αν αναγνωρίζονται για πρώτη φορά στην ενήλικη ζωή.

Είναι η ΔΕΠΥ το ίδιο με την απλή διάσπαση προσοχής; Όχι. Στη ΔΕΠΥ υπάρχει επίμονο μοτίβο συμπτωμάτων που προκαλεί λειτουργική επιβάρυνση.

Μπορεί η ΔΕΠΥ να μοιάζει με άγχος; Ναι. Η χρόνια αποδιοργάνωση δημιουργεί άγχος, ενώ το άγχος μπορεί να προκαλεί συμπτώματα διάσπασης.

Αρκεί ένα ερωτηματολόγιο για διάγνωση; Όχι. Η διάγνωση χρειάζεται πλήρη κλινική αξιολόγηση από ειδικό.

Τι είναι το DIVA-5; Είναι ημιδομημένη διαγνωστική συνέντευξη βασισμένη στα DSM-5 κριτήρια για τη ΔΕΠΥ ενηλίκων.

Βιβλιογραφία

[1] World Federation of ADHD International Consensus Statement, 2021. [2] CDC. ADHD in Adults: An Overview. Updated 2024. [3] CDC. Diagnosing ADHD and DSM-5 criteria. [4] NICE Guideline NG87. ADHD: diagnosis and management. [5] DIVA Foundation. Instructions for DIVA-5. [6] National Institute of Mental Health. ADHD in Adults.