Κάθε ασθενής αντιδρά διαφορετικά στα φάρμακα. Συγκεκριμένα, δύο άνθρωποι με την ίδια διάγνωση μπορεί να λαμβάνουν το ίδιο αντικαταθλιπτικό και ο ένας να βελτιώνεται ενώ ο άλλος να μην παρουσιάζει καμία ανταπόκριση. Η φαρμακογονιδιωματική απαντά σε αυτό το ερώτημα, καθώς εξετάζει πώς το γενετικό προφίλ κάθε ατόμου καθορίζει την αποτελεσματικότητα και την ανοχή στα φάρμακα. Επομένως, αντί να δοκιμάζει ο ψυχίατρος φάρμακα με τη μέθοδο trial-and-error, η φαρμακογονιδιωματική του επιτρέπει να επιλέγει εξαρχής το κατάλληλο φάρμακο και δοσολογία για κάθε ασθενή.
Τι είναι η Φαρμακογονιδιωματική
Η φαρμακογονιδιωματική μελετά τη σχέση μεταξύ της γενετικής σύστασης ενός ατόμου και της απόκρισής του στα φάρμακα. Συγκεκριμένα, ο ψυχίατρος εξετάζει γονίδια που κωδικοποιούν ένζυμα του κυτοχρώματος P450 — το κύριο σύστημα μεταβολισμού φαρμάκων στο ήπαρ. Επιπλέον, η ανάλυση περιλαμβάνει γονίδια που κωδικοποιούν υποδοχείς νευροδιαβιβαστών, όπως ο μεταφορέας σεροτονίνης (SLC6A4) και ο υποδοχέας ντοπαμίνης (DRD2). Ως αποτέλεσμα, ο ψυχίατρος κατανοεί εκ των προτέρων πώς ο οργανισμός του ασθενούς επεξεργάζεται και ανταποκρίνεται σε κάθε φάρμακο.
Γιατί έχει σημασία στην Ψυχιατρική
Στην Ψυχιατρική, η εύρεση του κατάλληλου φαρμάκου αποτελεί συχνά μια χρονοβόρα διαδικασία. Συγκεκριμένα, μελέτες δείχνουν ότι μόνο το 30-40% των ασθενών με κατάθλιψη ανταποκρίνεται στο πρώτο αντικαταθλιπτικό που χορηγεί ο ψυχίατρος. Επιπλέον, πολλοί ασθενείς εγκαταλείπουν τη θεραπεία λόγω παρενεργειών που η γενετική ανάλυση θα είχε αποτρέψει εξαρχής. Ως εκ τούτου, η φαρμακογονιδιωματική μειώνει σημαντικά τον χρόνο εύρεσης της κατάλληλης αγωγής και βελτιώνει την ποιότητα ζωής του ασθενούς. Παράλληλα, ο ψυχίατρος αποκτά ένα ισχυρό εργαλείο που μετατρέπει την επιλογή φαρμάκου από εμπειρική διαδικασία σε επιστημονικά τεκμηριωμένη απόφαση.
Πώς λειτουργεί η εξέταση
Ο ψυχίατρος παραγγέλνει μια απλή εξέταση από δείγμα σάλιου ή αίματος. Στη συνέχεια, το εργαστήριο αναλύει συγκεκριμένα γονίδια και επιστρέφει ένα αναλυτικό report. Συγκεκριμένα, το report κατηγοριοποιεί τον ασθενή σε τέσσερις φαρμακογενετικούς τύπους:
- Poor Metabolizer (PM): ο οργανισμός μεταβολίζει αργά το φάρμακο, με αποτέλεσμα αυξημένα επίπεδα στο αίμα και κίνδυνο παρενεργειών.
- Intermediate Metabolizer (IM): ο οργανισμός μεταβολίζει το φάρμακο πιο αργά από το μέσο όρο.
- Normal/Extensive Metabolizer (NM/EM): ο οργανισμός μεταβολίζει το φάρμακο με φυσιολογικό ρυθμό — η συνηθισμένη δοσολογία λειτουργεί κανονικά.
- Ultrarapid Metabolizer (UM): ο οργανισμός μεταβολίζει το φάρμακο πολύ γρήγορα, με αποτέλεσμα ανεπαρκή θεραπευτικά επίπεδα και έλλειψη αποτελέσματος.
Επομένως, ο ψυχίατρος χρησιμοποιεί αυτές τις πληροφορίες για να επιλέξει το κατάλληλο φάρμακο και να προσαρμόσει τη δοσολογία εξαρχής.
Ποια γονίδια εξετάζει
Eστιάζει κυρίως στα εξής γονίδια:
- CYP2D6: μεταβολίζει >25% των ψυχιατρικών φαρμάκων, συμπεριλαμβανομένων αντικαταθλιπτικών, αντιψυχωσικών και σταθεροποιητών διάθεσης.
- CYP2C19: επηρεάζει τον μεταβολισμό SSRI αντικαταθλιπτικών όπως η εσκιταλοπράμη και η σερτραλίνη.
- CYP3A4/3A5: μεταβολίζει βενζοδιαζεπίνες και ορισμένα αντιψυχωσικά.
- SLC6A4 (5-HTTLPR): ο μεταφορέας σεροτονίνης — επηρεάζει την ανταπόκριση σε SSRI και τον κίνδυνο παρενεργειών.
- COMT: ρυθμίζει τα επίπεδα ντοπαμίνης στον προμετωπιαίο φλοιό — σχετίζεται με την ανταπόκριση σε αντιψυχωσικά.
- MTHFR: επηρεάζει τον μεταβολισμό φολικού οξέος — συνδέεται με ανθεκτική κατάθλιψη και ανταπόκριση σε αντικαταθλιπτικά.
Σε ποιες περιπτώσεις προτείνει ο ψυχίατρος φαρμακογονιδιωματική
Ο ψυχίατρος εξετάζει τη φαρμακογονιδιωματική σε συγκεκριμένες κλινικές καταστάσεις. Συγκεκριμένα, την προτείνει όταν:
- Ο ασθενής δεν ανταποκρίνεται σε δύο ή περισσότερα φάρμακα — πιθανή ανθεκτική κατάθλιψη (TRD).
- Ο ασθενής εμφανίζει έντονες παρενέργειες σε χαμηλές δόσεις.
- Ο ψυχίατρος σχεδιάζει θεραπεία για Διπολική Διαταραχή ή Ψυχωτικές Διαταραχές που απαιτούν πολυφαρμακία.
- Ο ασθενής ανήκει σε ευπαθείς ομάδες, όπως ηλικιωμένοι ή έγκυες.
- Υπάρχει οικογενειακό ιστορικό κακής ανταπόκρισης σε φάρμακα.
Επίσης, προτείνει φαρμακογονιδιωματική σε ασθενείς που αντιμετωπίζουν άγχος για την έναρξη φαρμακευτικής αγωγής. Ως αποτέλεσμα, η γνώση του γενετικού προφίλ ενισχύει την εμπιστοσύνη του ασθενούς στη θεραπεία και βελτιώνει τη συμμόρφωσή του.
Φαρμακογονιδιωματική & Ανθεκτική Κατάθλιψη
Η ανθεκτική κατάθλιψη αποτελεί ένα από τα πιο συχνά πεδία εφαρμογής της φαρμακογονιδιωματικής. Συγκεκριμένα, ασθενείς με TRD που δεν ανταποκρίνονται σε συμβατικές αγωγές συχνά φέρουν πολυμορφισμούς στα γονίδια CYP2D6 ή CYP2C19. Επιπλέον, η ανάλυση MTHFR αποκαλύπτει συχνά ανεπάρκεια μεθυλίωσης που ο ψυχίατρος διορθώνει με συμπληρώματα L-methylfolate παράλληλα με την αντικαταθλιπτική αγωγή. Ως αποτέλεσμα, πολλοί ασθενείς με ανθεκτική κατάθλιψη επιτυγχάνουν ύφεση αφού ο ψυχίατρος εφαρμόσει γενετικά καθοδηγούμενη θεραπεία. Παράλληλα, η φαρμακογονιδιωματική συνδυάζεται άριστα με το rTMS για ολοκληρωμένη αντιμετώπιση της ανθεκτικής κατάθλιψης.
Συχνές Ερωτήσεις
Πόσο κοστίζει η φαρμακογονιδιωματική εξέταση; Ο ψυχίατρος παραπέμπει σε εξειδικευμένα εργαστήρια που πραγματοποιούν την εξέταση. Συγκεκριμένα, το κόστος κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 200-500€ ανάλογα με το πλήθος των γονιδίων που αναλύει το εργαστήριο. Ωστόσο, ο ασθενής αποσβένει γρήγορα το κόστος καθώς αποφεύγει μήνες αναποτελεσματικής αγωγής και περιττές παρενέργειες.
Καλύπτεται από ασφάλεια; Επί του παρόντος, αποζημιώνεται κατα το ήμισυ απο τον ΕΟΠΥΥ καταθετοντας τα απαιτούμενα έγγραφα. Δεν υπάρχει κάλυψη απο ιδιωτικές ασφαλιστικές.
Αλλάζει το γενετικό προφίλ με τον χρόνο; Όχι. Ο ψυχίατρος εξηγεί ότι το γενετικό προφίλ παραμένει σταθερό καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής. Επομένως, ο ασθενής χρειάζεται να κάνει την εξέταση μόνο μία φορά και τα αποτελέσματα ισχύουν για πάντα. Ως εκ τούτου, αποτελεί μια επένδυση που ο ασθενής αξιοποιεί σε κάθε μελλοντική φαρμακευτική απόφαση.
Συσχετίσεις (Entity Graph)
- Φαρμακογονιδιωματική → εφαρμόζεται από → Ψυχίατρο
- Φαρμακογονιδιωματική → αναλύει → CYP2D6 / CYP2C19 / SLC6A4 / COMT / MTHFR
- Φαρμακογονιδιωματική → κατηγοριοποιεί → PM / IM / NM / UM
- Φαρμακογονιδιωματική → βελτιώνει → φαρμακευτική αγωγή κατάθλιψης
- Φαρμακογονιδιωματική → συνδυάζεται με → rTMS
- Φαρμακογονιδιωματική → ενδείκνυται σε → TRD / Διπολική Διαταραχή / πολυφαρμακία
- CYP2D6 → μεταβολίζει → αντικαταθλιπτικά / αντιψυχωσικά
- MTHFR → σχετίζεται με → ανθεκτική κατάθλιψη
- SLC6A4 → επηρεάζει → ανταπόκριση σε SSRI
Βιβλιογραφία
[●] Bousman CA, Bengesser SA, Aitchison KJ, et al. (2021). Review and Consensus on Pharmacogenomic Testing in Psychiatry. Pharmacopsychiatry, 54(1):5–17. PubMed PMID: 32906163
[●] Corponi F, Fabbri C, Borrengo G, et al. (2019). Novel antipsychotics specificities profile: A clinically oriented review. European Neuropsychopharmacology, 29(9):994–1012. PubMed PMID: 31378567
[●] Hicks JK, Bishop JR, Sangkuhl K, et al. (2015). Clinical Pharmacogenomics Implementation Consortium (CPIC) Guideline for CYP2D6 and CYP2C19 Genotypes and Dosing of SSRIs. Clinical Pharmacology & Therapeutics, 98(2):127–134. PubMed PMID: 25974703
[●] Mrazek DA (2010). Psychiatric pharmacogenomics. Oxford University Press.